ارائه الگوی مشارکت بخش خصوصی در برنامه پزشک خانواده

اخبار توسعه– آقای دکتر ناصر درخشانی استادیار مدیریت خدمات بهداشتی درمانی مرکز تحقیقات علوم مدیریت و اقتصاد سلامت
پژوهشکده مدیریت سلامت دانشگاه علوم پزشکی ایران به شرح طرح خود پرداخت.

در طول سال‌های گذشته تمرکز کاری و پژوهشی ایشان بر حوزه‌های خدمات سلامت، مدیریت در نظام سلامت و تحلیل نظام‌های سلامت بوده است.

سوابق کاری ایشان شامل بخش پژوهشی، بخش آموزشی و اجرایی می باشد که در بخش پژوهشی چندین طرح و پروژه کیفی و کمّی در حوزه نظام‌های سلامت و مشارکت بخش خصوصی در حرکت به سمت پوشش همگانی سلامت انجام داده اند، در زمینه تاب‌آوری ارائه خدمات سلامت در مواجهه با همه‌گیری‌ها، تدوین و طراحی چارچوب های مدیریت سیستم سلامت و تدوین ابزارهای ارزیابی برای قسمت های مختلف در سیستم سلامت، سالمندی و حتی حیطه تصادفات و ترافیک پروژه‌های تحقیقاتی طراحی و اجرا کرده اند. همچنین برای برخی از دانشگاه های خارج از کشور در پروژه های تحقیقاتی هم به عنوان همکار فعالیت دارند. در بخش آموزشی هم به صورت روتین کلاس ها و کارگاه‌های علمی رو در حوزه‌های سیستم های سلامت دنیا، بازاریابی سلامت و متدولوژی پژوهش در سلامت برگزار میکنند. در بخش اجرایی نیز سابقه مدیریت بیمارستان و سابقه مدیریت اجرایی قطب مدیریت و اقتصاد سلامت کشور و همکاری با معاونت بین الملل دانشگاه های مختلف را دارند.

به گفته ایشان، انتخاب این طرح تحقیقاتی از آنجا انجام شد که در نظام سلامت ایران یک خلأ جدی و واقعی درباره نحوه مشارکت بخش خصوصی در برنامه پزشک خانواده وجود داشت. با وجود ظرفیت بالای بخش خصوصی، هیچ چارچوب بومی، شفاف و قابل اجرا برای این مشارکت طراحی نشده بود و همین موضوع به مشکلاتی مانند ناهماهنگی سیاست‌ها، ضعف نظارت، نبود نظام پرداخت مناسب، کمبود زیرساخت اطلاعات سلامت و بی‌اعتمادی میان بخش دولتی و خصوصی منجر شده بود.

از آنجا که برنامه پزشک خانواده یکی از ستون‌های اصلی مراقبت‌های اولیه و تحقق پوشش همگانی سلامت (UHC) است، این پژوهش برای پاسخ به این پرسش طراحی شد که چگونه می‌توان مشارکت بخش خصوصی را به‌صورت ساختارمند، ایمن و اثربخش وارد برنامه پزشک خانواده کرد.

این پژوهش به‌صورت تیمی و با همکاری گسترده متخصصان اجرا شد. نخست، تیم اصلی پژوهش شامل هشت نفر از پژوهشگران (ایشان بعنوان مجری طرح، خانم ها: خاطره محمدی، سمانه عابدینی و نسرین جودیان و آقایان: محمدحسن دهقان، یاسین پورحسین و حسین محیاپور) مسئول طراحی مطالعه، جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها، انجام مصاحبه‌ها و تدوین چارچوب نهایی بودند.

در مرحله گردآوری داده‌های کیفی نیز ۱۳ نفر از صاحب‌نظران ملی و محلی در حوزه پزشک خانواده، مشارکت دولتی–خصوصی، مدیریت خدمات سلامت و تولیت نظام سلامت شامل مدیران وزارت بهداشت، اعضای هیئت علمی، مدیران مجتمع‌های سلامت و پیمانکاران بخش خصوصی در مصاحبه‌ها مشارکت کردند. همچنین در فرایند دلفی برای اعتبارسنجی چارچوب، ۸ متخصص موضوعی از بخش دولتی و خصوصی نقش کلیدی در ارائه بازخورد و دستیابی به اجماع داشتند. در کنار این افراد، معاونت‌های بهداشت، واحدهای مدیریت شبکه و مراکز پژوهشی دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز در تأمین داده‌ها، هماهنگی‌ها و پشتیبانی اجرایی پژوهش همکاری مؤثری داشتند.

پژوهش حاضر با عنوان «ارائه چارچوب مشارکت بخش خصوصی و دولتی در برنامه پزشک خانواده در ایران» یک مطالعه چندمرحله‌ای و مبتنی بر روش‌های ترکیبی است که با هدف رفع یکی از خلأهای مهم نظام سلامت انجام شد؛ یعنی نبود یک چارچوب بومی، معتبر و قابل اجرا برای مشارکت مؤثر بخش خصوصی در برنامه پزشک خانواده. این تحقیق در چهار فاز شامل مرور دامنه‌ای جامع، انجام مصاحبه‌های کیفی با متخصصان ملی و محلی، طراحی چارچوب اولیه بر اساس شش بلوک سازمان جهانی بهداشت و اعتبارسنجی با دلفی اصلاح‌شده اجرا شد. خروجی نهایی پژوهش یک چارچوب مفهومی–عملیاتی است که می‌تواند راهنمای سیاست‌گذاران، مدیران سلامت و دانشگاه‌ها برای اجرای اصولی و نظام‌مند مشارکت دولتی–خصوصی در برنامه پزشک خانواده باشد.

ویژگی برجسته این پژوهش، رویکرد تلفیقی آن است که شواهد جهانی، داده‌های بومی و اجماع خبرگان را در یک ساختار منسجم کنار هم قرار داده و موجب شده چارچوب نهایی علمی، قابل‌اجرا و مورد پذیرش ذی‌نفعان باشد. نوآوری‌های مهم مطالعه شامل استفاده از مدل شش بلوک WHO، دسته‌بندی جامع چالش‌ها و راهکارهای PPP، ادغام داده‌ها در ساختار «درونداد–فرایند–برونداد» و طراحی یک چارچوب انعطاف‌پذیر و قابل‌به‌روزرسانی است. این چارچوب نه‌تنها از نظر نظری غنی است بلکه به‌طور مستقیم برای وزارت بهداشت، دانشگاه‌های علوم پزشکی، بیمه‌ها و بخش خصوصی کاربرد دارد و می‌تواند در اجرای پایلوت و سپس توسعه ملی برنامه پزشک خانواده نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.

خروجی نهایی این طرح در قالب دو مقاله علمی در حال طی روند چاپ مقالات در دو مجله معتبر دنیا می باشد تا سیاستگذاران بتوانند از نتایج آن بهرمند شوند. همچنین گزارش نهایی آن نیز به معاونت تحقیقات دانشگاه علوم پزشکی ایران تقدیم گردیده است تا در جهت استفاده، آن را به سیاستگذاران کشوری ارسال نمایند.

استفاده از نتایج این طرح پژوهشی با ارائه یک چارچوب عملیاتی برای مشارکت مؤثر بخش خصوصی و دولتی در برنامه پزشک خانواده، مستقیماً به حل مشکلات واقعی مردم در نظام سلامت کمک ‌کند. این چارچوب با افزایش تعداد مراکز ارائه خدمت، بهبود زیرساخت‌ها، کاهش جمعیت تحت پوشش هر پزشک و توسعه خدمات در مناطق محروم، دسترسی مردم به مراقبت‌های اولیه را به‌طور چشمگیری بهبود ‌بخشد. همچنین با ایجاد سازوکارهای پایدار تأمین مالی و نظارت قوی بر عملکرد بخش خصوصی، پرداخت از جیب مردم کاهش یافته و کیفیت خدمات تشخیصی، پاراکلینیک و مراقبت مستمر ارتقا می‌یابد. در نهایت پیاده سازی این چارچوب با رفع نابرابری‌ها، افزایش اعتماد عمومی، تقویت سیستم ارجاع و ارتقای شفافیت، تجربه مردم از نظام سلامت را بهبود داده و مسیر دستیابی به پوشش همگانی سلامت را برای کشور هموار می‌سازد.

ایشان افزودند انتظار از مسئولین و متولیان امور پژوهشی این است که با ایجاد یک سیاست حمایتی پایدار، زمینه انجام پژوهش‌های مسئله‌محور و کاربردی در حوزه نظام سلامت را فراهم کنند. پژوهش‌هایی مانند چارچوب مشارکت بخش خصوصی و دولتی در برنامه پزشک خانواده زمانی مؤثر خواهند بود که در سطح ملی مورد پشتیبانی ساختاری قرار گیرند. برای تحقق این هدف، پیشنهاد می‌شود اولاً منابع مالی هدفمند و بلندمدت برای پژوهش‌های سیاستی اختصاص یابد؛ ثانیاً فرآیندهای اداری و بوروکراتیک پژوهش تسهیل شود تا محققان بتوانند سریع‌تر وارد عمل شوند؛ ثالثاً ارتباط میان پژوهشگران، مدیران اجرایی و سیاست‌گذاران تقویت شود تا یافته‌ها به تصمیم و اقدام تبدیل گردد؛ و نهایتاً سازوکار ارزیابی و پایش مستمر برای بررسی اثربخشی پژوهش‌های انجام‌شده ایجاد شود. حمایت هوشمندانه و استمرار این اقدامات می‌تواند به توسعه پژوهش‌های مشابه و بهبود واقعی در خدمات سلامت مردم منجر شود.

در خاتمه تأکید کردند که برنامه‌های جاری متمرکز بر تقویت ظرفیت‌های پژوهشی و ارتقای کیفیت خدمات مرتبط با حوزه تخصصی است. در آینده قصد دارند با توسعه پروژه‌های کاربردی و بین‌المللی، همکاری‌های علمی گسترده‌تر و انتقال دانش و تجربه به نهادهای مرتبط را گسترش دهند. هدف نهایی ایجاد بستری پایدار برای تولید دانش کاربردی، ارتقای مهارت‌های علمی و پژوهشی و حل مسائل واقعی جامعه در حوزه تخصصی خود است.